Á fundi Málfrelsis ræddi ég um tvö samofin málefni: innflytjendamál og stríðið í Palestínu. Í ræðunni varpa ég ljósi á hvernig hugtök geta verið misnotuð til að þagga niður gagnrýni, hvernig tvöfaldur mælikvarði mótar umræðuna og hvernig sú orðræða tengist bæði rasisma hér heima og mannréttindabrotum á alþjóðavettvangi. Spurningin sem við stöndum frammi fyrir er einföld: Hvernig byggjum við samfélag sem stendur vörð um lýðræði og mannréttindi í raunverulegri merkingu orðsins?
Myndbandsupptaka af ræðunni er neðar í færslunni.
Heildarræða 20 sept. 2025 í Þjóðminjasafni Íslandis
Kæru fundargestir,
Mig langar að bjóða ykkur öll hjartanlega velkomin á þennan fund.
Ég heiti Svala Magnea Ásdísardóttir og er formaður félagsins Málfrelsi – samtök um frjálsa og opna umræðu, lýðræði og mannréttindi.
Við höldum úti vefmiðlinum Krossgötur.is, þar sem við birtum greinar um deiglumál, sem eru oftar en ekki eldfim, og stöndum fyrir málþingum eins og þessum 2-3 yfir árið.
Markmið okkar som félag er að skapa vettvang þar sem hægt er að ræða erfið mál án þess að ótti eða fordómar hertaki umræðuna, eins og oft vill og gerast með tilheyrandi pólaríseringu. Skautun í samfélaginu er orðin alvöru vandamál í dag sem kemur í veg fyrir samheldni og farsælar lausnir á þeim áskorunum sem við stöndum fyrir.
Til þess að raunverulegt lýðræði fái að blómstra í samfélögum þarf ekki bara að virða
tjáningarfrelsi heldur líka mannréttindi. En þá þarf fólk að fá rými til að spyrja spurninga, segja sína skoðun og skiptast á rökum á málefnalegan hátt.
Við höfum fengið hingað frummælendur af ólíkum sviðum. Það eru
Þórarinn Hjartarson, þáttastjórnandi hlaðvarpsins Ein Pæling, sem fær reglulega til sín fólk með mismunandi sjónarhorn.
Helga Vala Helgadóttir, lögmaður og fyrrum þingmaður en hún er áberandi álitsgjafi í ýmsum deiglumálum.
Sóley Lóa Smáradóttir sem birti nýlega skoðanagrein sem vakti athygli, sem snertir á málefni dagsins, sem eru m.a. fordómar.
Að erindum loknum munu fara fram pallborðsumræður þar sem fulltrúar þingflokkanna munu taka þátt í umræðunni sem mun skapast hér í dag. Þar gefst tækifæri til að ræða hvernig við sem samfélag getum staðið saman, á tímum þegar átök um innflytjendamál og vantraust í garð stjórnvalda fara vaxandi.
Fundurinn í dag ber yfirskriftina:
„Er stjórnleysi á landamærunum að valda neyðarástandi á Íslandi?“
Ég ætla rétt að snerta á málefninu eins og þau blasa við mér en ég er lærð í fjölmiðlafræði og starfa sem kennari, túlkur og blaðamaður í Svíþjóð.
Það sem blasir við mér er orðræða á samfélagsmiðlum og í fréttum, þar sem ég er búsett erlendis. Það eru vandamál á Íslandi tengt innflytjendamálum sem þarf að horfast í augu við og ræða ótta og fordómalaust. Fólk þarf að geta viðrað áhyggjur sínar án þess að ráðist sé á það. Þetta á að sjálfsögðu við um fólk beggja megin borðsins, ef svo má segja.
Hinsvegar er þessi umræða að ná hápunkti á sama tíma og ríki sem telur sig tilheyra Vesturheimi er á lokastigi þjóðarmorðs á frumbyggjum í Palestínu. Við fyrstu sýn kann einhverjum að finnast eins og að það sé engin tenging á milli þessara málaflokka. Það er til dæmis hægt að fordæma þjóðarmorð en líka hafa áhyggjur af framtíð Íslands. En þegar betur er gáð eru margar beinar tengingar á milli þessara málaflokka sem mig langar að koma inn á.
Ég ætla að nálgast þessa umræðu út frá hugtakanotkun því það er oft þannig sem við náum að greina orðræðuna í deiglumálum hverju sinni. Oft er nóg að nefna aðeins eitt orð og þá þyrpast merkingarnar úr öllum áttum að heilabúinu.
Dæmi: Covid. Antivaxer. Pútínisti. Trumpisti. Fasisti. Nasisti. Hamas. Hamassleikja. Gyðingahatari, Útlendingahatari osfr. Og svona mætti lengi telja.
Ég nefni þetta því þessi gildishlöðnu orð eru sleggjudómar sem verða að stríðstækjum í
upplýsingastríðinu sem er í gangi.
Stundum duga eingöngu dagsetningar: 9/11, 7 október, en það er önnur saga.
En þessir sleggjudómar eiga einn tilgang og það er að reyna að þagga í andstæðingnum.
En það voru einmitt þöggunartilburðir sem urðu til þess að samtökin Málfrelsi voru stofnuð.
Þöggunartilburðirnir eru margvíslegir og við í samtökunum tókum mjög sterkt eftir þeim í Covid. Samtökin voru stofnuð á COVID-árunum þegar ritskoðun og kerfisbundin stýring á umræðu var orðin daglegt brauð. Það var ekki verið að þagga jaðarraddir í nafni “falsupplýsinga”, heldur prófessora við Harvard, vísindamenn og valdamikið fólk í áhrifastöðu sem einfaldlega spurði
spurninga eða setti fram réttmæta og rökstudda gagnrýni. Ágætt dæmi um þetta er Dr. Martin Kulldorff, fyrra. Prófessor við Harvard og Jay Bhattacharya sem starfa sem leiðandi ráðgjafar heilbrigðisyfirvalda í Bna í dag. Annað dæmi voru bóluefnaframleiðendur og sérfræðingar í mRNA tækninni en það var nóg að nefna galdraorðin “falsupplýsingar” eða “antivaxer” til að hægt væri að
þagga niður í þeim og taka af þeim allan trúverðugleika. Falsupplýsingar og Factcheck eru gildishlaðin orð líka sem fólk samþykkti fyrirvaralaust.
Lögfræðingurinn Robert F Kennedy Jr var td fjarlægður af samfélagsmiðlum á einni nóttu, án þess að fólk fengi að meta upplýsingarnar sjálft. Þegar opnað var fyrir aðgang RFK aftur 2 árum seinna var búið að eyða öllum færslum og heimildum af reikningnum.
En af hverju er ég að tala um Covid?
Jú, þegar heimsfaraldurinn fjaraði út sáum við að þessi þöggunarvél stöðvaðist ekki heldur breytti hún bara um skotmark.
Sömu aðferðirnar sem áður voru notaðar til að þagga niður umræðu um aðgerðir í Covid eru nú notaðar til að þagga niður gagnrýni á það sem gerist í Gaza til dæmis. Meta-samsteypan er búin að vera á yfirsnúningi við að þagga efni og orðræðu sem berst frá þjóðarmorðinu. Meðal annars með því að skilgreina hvaða orðræða sé heimil og hver ekki. Það er gert með því að skilgreina orð eins og “hryðjuverk” og “antisemitismi í lagalegum tilgangi svo að hægt sé að sækja fólk til saka fyrir málflutning. Við höfum ekki séð aðra eins aðför gagnvart tjáningarfrelsinu í dag. Venjulegt fólk er
handtekið heima hjá sér fyrir að tjá sig á netinu, og ömmur eru handteknar á mótmælum. Trump er farinn að ganga hart á málflutning sem fer gegn áherslum hans. Hann er t.a.m. búinn að gefa það út að hann muni beita Alþjóðaglæpadómsstólnum í Haag sektir fyrir að draga stjórnvöld í Ísrael til saka fyrir grun um þjóðarmorð. Eitthvað sem nú hefur verið staðfest af Sameinuðu Þjóðunum.
Sjálf hef ég verið kölluð öllum illum nöfnum sl. 5 ár. Allt frá Antivaxxer, Álhattur, Trumpisti og Pútínisti yfir í Hamassleikja og Gyðingahatari.
Ég hef líka upplifað það persónulega að vera bendluð við hryðjuverk en ég er að safna fé fyrir tvítugan fimleikagarp og heimsmetahafa sem er fastur í Gasaborg en hann vinnur við að létta stríðshrjáðum börnum á Gaza lífið. Bankinn minn í Svíþjóð brást við með því að loka bankareikningnum mínum á grundvelli hryðjuverkalaga og gruns um peningaþvott þegar upp komst að ég væri að safna fé til að senda til Gaza. Það skipti engu máli að viðkomandi og fjölskylda hans eru margfalt auðkennd.
Ég get sagt ykkur það að þetta var virkilega óþægileg upplifun og í raun skelfilegt hversu langt bankarnir, sem við felum traust okkar á að gæta fjármuni, geti fyrirvaralaust lokað reikningi.
Svona er hlutunum snúið alveg á hvolf þegar heiðarlegri góðgerðarstarfsemi er bendlað við galdraorðið “Hamas”.
Allt í einu er það orðið hryðjuverk að reyna að bjarga mannslífum. Þetta gefur auðvitað vísbendingu um það hvað það er búið að vera vel heppnuð aðgerð að afmennska fólkið á Gaza. Fólki er beinlínis refsað fyrir að sýna samkennd, þetta er bara staðan.
Ef orð eins og „hryðjuverk“ og „gyðingahatur“ eru notuð til að þagga niður mannúð og samstöðu, þá tapast möguleikinn á málefnalegu samtali.
Við sjáum líka hvernig atburður, sem myndi undir flestum kringumstæðum flokkast sem hryðjuverk, fær ólíkt heiti eftir því hver framkvæmir hann.
Þegar Netanyahu lætur símboða springa í almennum rýmum í Líbanon og börn slasast og deyja, þá er það ekki kallað hryðjuverk.
En þegar óvopnaðir frelsisshippar reyna að sigla til Gaza með bleyjur og þurrmjólk vilja ísraelsk stjórnvöld skilgreina leiðangurinn sem hryðjuverk til að fá að fangelsa aðgerðarsinnana og beita hörðustu refsingum sem í boði eru.
Netanyahu gaf Trump styttu af símboða úr gulli og báðir mærðu símboðasprengingarnar í Líbanon, sem slösuðu 3000 manns. Það er búið að afmennska fólkið í Líbanon í vestrænum fjölmiðlum.
En snúum okkur að Íslandi og spurningum dagsins sem snýr að rasisma.
Og hér kemur líka tengingin við það sem er að gerast í Palestínu.
Ég held að það sé óhætt að fullyrða það að þegar mótmælin gegn þjóðarmorðinu á Gaza hófust af miklum krafti á Austurvelli, jókst rasísk orðræða á Íslandi á sama tíma.
Í vikunni bárust fréttir frá Sameinuðu þjóðunum sem staðfesta það sem mörg okkar höfum vitað lengi: að það sem á sér stað í Palestínu uppfyllir skilgreiningarviðmið til að vera kallað þjóðarmorð.
Ísraelar gáfu það sterklega í kynna hver ásetningur þeirra væri strax í upphafi í fjölmiðlum þar í landi. Það var því ekki að ástæðulausu að fólk vildi mótmæla því. Enda eiga óbreyttir borgarar aldrei að líða fyrir ofbeldisverk annarra. Það er eitt af mannréttindum og alþjóðalöggjöfinni en það er ólöglegt að straffa heilli þjóð fyrir voðaverk uppreisnarhersins.
En hérna fara málin að flækjast hérna heima, því þeir sem gagnrýna harðast innflytjendur virðast styðja stefnu sem veldur því að fólk neyðist til að flýja heimalöndin sín. Einhverskonar Catch 22.
Þegar við sjáum aðeins seinni hlutann – flóttann sjálfan – en ekki orsökina, þá sjáum við ekki heildarmyndina.
Þegar við tölum um neyðarástand á landamærum Íslands, verðum við því líka að skoða hvaða ábyrgð við berum sem siðmenntuð þjóð.
Mín spurning er þessi.
Hvernig byggjum við samfélag sem stendur vörð um lýðræði og mannréttindi – í
raunverulegri merkingu orðsins?
Það er okkar ábyrgð.
Og það er það sem við ætlum að ræða hér í dag.
