Söngur pílagrímanna úr Tannhäuser Wagners, en verkið er flutt undir lokaatriði uppfærslunnar á Hamlet í Borgarleikhúsinu.
Vér þekktum ekki fáheyrt höfuð hans
með hvarmaeplin þroska og ljósi fegin.
En lampi bolsins logar. Niður dregin
nú lifir sjón hans þar í ferskum glans
því annars gæti ekki blindað þig
hans ávöl bringa, og kviknað bros þar innar
og læðzt að horfnum limi frjóseminnar
í lífsins miðju um þýðra lenda svig.
Þá væri hann ekki nema stýfður steinn
sem stæði undir glærum herðum einn,
og ljómaði ei sem ljónsins feldur sléttur
og brytist ekki úr ytra borði sínu
sem stjarna: hér er enginn agnarblettur
sem ekki sér þig. Breyttu lífi þínu!
Rainer Maria Rilke: Forn bolur Appollóns – þýð: Þorsteinn Gylfason
„Þú getur komist inn hvar sem er. Mætir bara með stiga.”
Ónafngreindur „athafnamaður“
Þegar ég fór að sjá Hamlet í Borgarleikhúsinu um daginn byrjaði Sigurbjartur Sturla Atlason – eða var það Hamlet? – á því að varpa fram spurningu til áhorfenda: Hvað er leikhús? Nautn, skemmtun, upplifun, voru svörin sem hann fékk. Ég var of seinn að koma orðum að eigin svari. En það er hér: Atlaga. Leikhús er atlaga, það er innrás, það er atlaga að áhorfandanum og lífi hans og sjálfsskilningi, það er innrás verksins í veruleikann og það er atlaga leikstjórans að textanum. Og síðast en ekki síst er það atlaga verksins að listafólkinu sjálfu. Ef það er engin atlaga er ekkert leikhús. Þá er bara lágkúra, eftiröpun, svindl …
„Feginn að þau reyndu ekki að nota Hvíta hús Trumps sem umgjörð“ sagði maður með gott næmi á list þegar ég sagði honum frá sýningunni. Kolfinna og Sigurbjartur hefðu nefnilega alveg getað farið einhverja slíka leið. Þau hefðu getað útvatnað verkið í einhverri dægurpólitík, breytt konungsfjölskyldunni í Elsinore í fjölskyldu Trumps, eða Pútíns, eða fjölskyldu kvótakóngs eða útrásarvíkings, og hlotið fyrir vikið aðdáun þeirra sem skilja ekki list en eru á móti Trump eða Pútín eða kvótakóngum eða útrásarvíkingum.
Þau hefðu líka getað tekið textann og „nútímavætt” hann, sogað úr honum öll erfið orð, flatt hann út og hlotið hrós þeirra sem berjast fyrir útvötnun tungumálsins, fyrir því að gera hann skiljanlegan þeim sem flýja undan áskorun tungumálsins, og rúið hann þannig um leið inntaki sínu.
Þau hefðu líka getað flutt verkið eins og það hefur eflaust verið flutt af enskum áhugaleikurum í félagsheimilum í Stratford-upon-Avon og þar í kring í hundruð ára, með nákvæmri eftirmynd af búningum 16. aldar, málfari, framburði, án þess að víkja í neinu frá textanum, og hlotið aðdáun þeirra sem halda að leikhús sé, og eigi að að vera andlaus eftiröpun.
Allt þetta hefði verið auðvelt. Og allt þetta hefði hlotið hrós þeirra sem gefa sig út fyrir að standa vörð um listina1, en ráðast af offorsi og skilningsleysi á sanna list, á hugrakka list, hvar sem hún birtist, en hampa lágkúrunni.
Allt þetta hefði verið auðvelt. Og allt þetta hefði verið lágkúra.
Í staðinn fara þau erfiðu leiðina. Þau kafa í verkið, brjóta upp textann, blanda saman þýðingum, bæta inn, sleppa úr, skapa nýtt samhengi, hræra saman listformum og þannig ná þau að tengja kjarna þessa mikilfenglega harmleiks við veruleika þeirra sem á horfa. Þau greina persónurnar, samskiptin, tilfinningarnar, kjarnann í þessu verki og þau grafa upp þennan gimstein, þurrka af honum óhreinindi aldanna og leyfa honum að skína í öllum sínum mikilfengleik þannig að áhorfandinn sjái hann, heyri hann, upplifi hann, taki af einlægni á móti spurningunum sem hann spyr. Þetta er ekki auðvelt. Það er í rauninni næstum ofurmannlega erfitt. En þeim tókst það. Ykkur tókst það, Kolfinna Nikulásdóttir og Sigurbjartur Sturla Atlason!
Þessi uppfærsla er innrás Hamlets í nútímann – þetta hugsaði ég þegar leið á sýninguna. Verkið brýst inn í nútímann og skorar hann á hólm, og hann tekur áskoruninni og berst á móti. En líka Hamlet sjálfur, vissulega ráðvilltur, en heill, sannur og reiður, hann „mætir með stiga“ og brýst inn í veruleika sem einkennist af hnignun, skeytingarleysi, lágkúru – þar sem sannar persónulegar tilfinningar hafa hopað fyrir hinu útvatnaða – lægsta samnefnaranum – sem endurspeglast í poppslögurunum sem eru felldir svo snilldarlega inn í sýninguna og sjokkera áhorfandann með árekstrinum milli þess sanna og persónulega og þess yfirborðslega og merkingarlausa – eftirlíkingar angistar, ástar og bræði – sem gervigreind er fullfær um og við líka þegar við höfum útvistað okkur sjálfum og hrynjum inn í textann2 þar sem enginn veruleiki er lengur til, engin snerting, enginn gola sem strýkur vangann, enginn líkami, engin þjáning … þar sem tungumálið umbreytist í myrkvið3 og við drukknum í okkar eigin gervigreindarslori.
Hamlet brýst inn. Hann berst. Og hann tapar að lokum. Auðvitað.
Það töpuðust fáeinir eldri áhorfendur í hléinu. Kannski þau sem höfðu komið bara til að hneykslast, því þau vissu að þau ættu að gera það, og til að sýna hneykslun sína með auðum sætum. En kannski var bara svona gaman á barnum og sérríið hjartastyrkjandi … Ungu krakkarnir sátu hins vegar sem fastast með athyglina í botni, og þungur og glæsilegur texti harmleiksins flæktist ekki fyrir þeim, jafnvel ekki eftir að hann braust inn á sviðið af fullum krafti eftir hlé.
Þessar hugleiðingar eru víðsfjarri því að veita einhverja heildarmynd af þessari stórkostlegu uppfærslu á Hamlet. Því ég er enn að melta listaverkið sem þarna var skapað, enn að hringsóla í kringum það, reyna að finna rétta flötinn á því, og ég veit að það mun aldrei takast til fulls. En einmitt þetta er einkenni sannrar listar: Hana er aldrei hægt að staðsetja endanlega, skilgreina eða kryfja, og það er bara ef maður sættir sig við það sem maður getur orðið fær um að njóta hennar.
Hvílíkt snilldarverk er maðurinn, kóróna sköpunarverksins, segir Hamlet. Og hann brýst inn í líf okkar og þvingar okkur til að horfast í augu við veruleika þar sem þessi kóróna er orðin að snjáðum álhatti eða útjaskaðri MAGA eða BLM húfu, eða tættum baráttufána sem er veifað því allir aðrir gera það, af æsingi, en án sannfæringar, án alvöru samkenndar4; hvernig hugsunin og heilindin láta undan, hvernig skeytingarleysið yfirtekur heiminn, hvernig við glötum hraðbyri skilningnum á þýðingu þess að vera manneskjur.
Veruleika þar sem ferfættir gervigreindardrifnir róbótar taka nú æ hraðar af okkur völdin og lífið og listina; í boði okkar sjálfra. Ferfættir, því maður er stöðugri þannig; það er óhagkvæmt að ganga á tveimur fótum, það er hagkvæmara að ganga á fjórum og betra í efnahagslegu tilliti að mæna til jarðar en að horfa til himins.5
En á meðan til er fólk sem getur skapað listaverk á borð við þessa nýju uppfærslu á Hamlet þá lifir það sem á endanum skiptir öllu máli: Listræni sköpunarkrafturinn, hugrekkið og heilindin, og þessi kraftmikla og hrokafulla uppreisn gegn lágkúrunni.
Og þess vegna lifir vonin. Vonin um að áskorun Rilke geti orðið að áhrínsorðum í lífi okkar, hvers og eins; hér er enginn agnarblettur / sem ekki sér þig / Breyttu lífi þínu!
- https://www.dv.is/eyjan/2025/11/09/bjorn-jon-skrifar-risum-upp-ur-lagkurunni/ ↩︎
- https://krossgotur.is/i-upphafi-var-ordid/ ↩︎
- https://thorsteinnsiglaugsson.substack.com/p/myrkviur-tungumalsins ↩︎
- „Kitsið kreistir fram tvö tár. Fyrra tárið segir: En hvað það er fallegt að sjá krakka hlaupa um grasflöt! Seinna tárið segir: En hvað það er fallegt að klökkna eins og allt mannkynið við að sjá krakka hlaupa um grasflöt!” Milan Kundera: Óbærilegur léttleiki tilverunnar, þýð: Friðrik Rafnsson, Reykjavík 1986. ↩︎
- “Og þar sem öll önnur dýr eru niðurlút og mæna til jarðar, þá gæddi hann manninn uppleitri ásjónu og bauð honum að horfa til himins og beina sjónum upp til stjarna.” Óvíd: Ummyndanir, þýð: Kristján Árnason, Reykjavík 2009. ↩︎
