Ég borða humar á sama hátt og aðrir fæðast.
Ég sting honum undir hægri hendina og sofna.
Sjón
Sr. Irma Sjöfn Óskarsdóttir lagði í predikun á Annan í jólum út af frásögn Matteusarguðspjalls af Jósef, heitmanni Maríu meyjar, sem í fyrstu hugðist losa sig við unnustuna eftir að í ljós kom að hún var með barni, en snerist hugur eftir að engill kom til hans og sagði honum að kvænast henni.
Í palestínsku samfélagi fyrir tvö þúsund árum þótti það ósvinna að kona æli óskilgetið barn, eins og raunar löngum síðar og fyrr. Slíkt var hneyksli, jafnvel dauðasök samkvæmt lögum þess tíma. En Jósef hafði fengið guðleg fyrirmæli og það gaf honum hugrekkið til að taka Maríu að sér og ganga barninu í föðurstað.
Jólin, innrás óreiðunnar
Á jólum er áherslan á fæðinguna, barnið, foreldrana, fjárhirða og vitringa, en sjaldnar er fjallað um yfirnáttúrlegt eðli meyfæðingarinnar og getnaðarins. Rétttrúnaðarklerkurinn faðir Don Purdum fjallar um þetta efni í nýlegri færslu. Þar segir hann meðal annars: „Fæðing Krists var ekki hljóðlát koma Guðs í heiminn, hún var guðleg innrás“
Hugleiðum aðeins þessi orð: Getnaðurinn, meðgangan, fæðingin fólu í sér árás á öll hefðbundin viðmið; upplausn, óreiðu. Það sem olli þessu var ekki það eitt að óskilgetið barn væri tekið í sátt, um tíma í það minnsta, þar til afturhaldsöflin náðu að deyða hann. Kjarninn er annar og miklu djúpstæðari og hann má sjá enduróma hjá ýmsum feminískum guðfræðingum, m.a. Rosemary Ratford-Ruther, Mary Daly og Sarah Jane Boss: Meyfæðingin var atlaga Guðs að valdi karlmannsins yfir konunni, því enginn karlmaður kom nærri Maríu, karlinn var óþarfur, aðeins konan og Guð skiptu máli. Í þessu fólst innrásin, og óreiðan sem tekur við þegar öll hefðbundin viðmið eru komin í uppnám.
Rilke og hin nýja mennska
Fyrir rúmum 120 árum hugleiddi skáldið Rainer Maria Rilke þróunina í átt til aukins frelsis kvenna í Bréfum til ungs skálds. Þar segir Rilke meðal annars:
Stúlkur og konur, sem nú eru að brjótast fram á sjónarsvið samfélagsins munu aðeins um tíma líkja eftir hegðun og misgjörðum karlmanna og ganga inn í hlutverk þeirra. Um leið og óvissunni sem þessum breytingum fylgir lýkur mun koma í ljós að konur hafi aðeins farið í gegnum þessa umbreytingu og tekið á sig fjölda (oft hlægilegra) gerva til að hreinsa innsta eðli sitt af truflandi áhrifum hins kynsins. Konur – en í þeim býr lífið og dvelur með skýrari hætti og ber ávöxt og er tryggara – þroskast betur og verða meiri manneskjur en karlmaðurinn, sem er allt of léttvægur og hefur aldrei verið þvingaður til þess, af þyngd hins líkamlega ávaxtar, að að kafa undir yfirborð lífsins, og sem í hroka sínum og óþolinmæði vanmetur það sem hann heldur að hann elski. Þessi mennska sem býr í konunni og grundvallast á sársauka hennar og niðurlægingu mun, um leið og hún hefur losað sig við ávana hins hreina kvenleika í krafti breyttrar félagslegrar stöðu, koma skýrt í ljós, og koma karlmönnum – sem í dag skynja ekki það sem koma skal – á óvart og valda þeim óöryggi. Dag einn munu koma fram stúlkur og konur sem ekki verða aðeins andstæða hins karllega heldur einstaklingar sem eiga sitt sjálfstæða líf, ekki sem neins konar viðbót eða takmörkun heldur aðeins líf og tilvera; kvenkyns mannvera.
Umbyltingin er bara að hefjast
Þessi orð Rilke finnst mér kallast á við túlkun klerksins Don Purdum á boðskap jólanna því hann lýsir hér umbreytingu þar sem hin hefðbundnu yfirráð karla, eða kannski fremur hins karllega, fjara út og hið kvenlega sigrar að lokum. Þegar við veltum fyrir okkur þeirri kreppu sem karlmenn, sér í lagi ungir karlmenn, upplifa nú, er hægt að líta á þessa lýsingu Rilke sem spádómsorð; hann spáir fyrir um umbyltingu sem á sér svo stað löngu eftir hans dag. Og þegar við horfum á stöðu kynjanna í þessu ljósi sjáum við hvernig þessi umbylting er bara rétt að hefjast. Það að konur gangi inn í og taki við hefðbundnum hlutverkum karlmanna, eins gerist nú í æ ríkari mæli, er aðeins blábyrjunin, eitthvað sem á sér stað „aðeins um tíma“ segir Rilke. En í kjölfarið umbreytist eðli samfélagsins og grunnur þess einkennist af hinu kvenlega í stað hins karllega.
„Á svona tímum þurfum við súrrealisma“
Rilke var afar trúaður maður eins og skrif hans sýna og ég leyfi mér að varpa fram þeirri kenningu að framtíðarsýn hans kunni einmitt að hafa byggst á svipuðum skilningi á meyfæðingunni og leiða má af túlkun Don Purdum. Þannig hafi koma Krists í heiminn í rauninni verið feminísk umbylting ef við getum orðað það svo. Við höfum bara fæst uppgötvað það enn.
„Á svona tímum þurfum við súrrealisma“ sagði gamall vinur við mig um daginn. Og hvað er súrrealískara en meyfæðingin? Það má vel hafa um hana sömu orð og Tertullianus hafði um upprisuna: „Það er ómögulegt, þess vegna er það ábyggilegt“.
Súrrealisminn spratt upp í samfélagi þar sem breytingar voru nauðsyn. Palestínskt samfélag fyrir 2000 árum var slíkt samfélag, reyrt í úreltar viðjar vanans. Eins og Don Pordum segir, þá skiptir kannski mestu að sagan um meyfæðinguna var sögð og að hún lifði af í slíku samfélagi. Og okkar samfélag, heimsmynd og gildi, allt stendur þetta á tímamótum, jafnvel stærri tímamótum en nokkru sinni áður.
Endurnýjun, ekki afturhvarf
Rilke var aldamótamaður eins og þeir gerðust bestir, bjartsýnn og tók breytingum og umbyltingum fagnandi. Hann óttast ekki þessa valdeflingu kvenna sem hann sér fyrir sér, hann fagnar henni og hlakkar til byltingarinnar sem hún muni valda. Aldamótamenn þess tíma héldu nefnilega ekki að allt hefði verið betra í gamla daga, þeir voru raunsæir og vissu að leiðin til að takast á við vandamál samtímans felst aldrei í því að reyna að hverfa til fortíðar, hún felst í því að spyrja áleitinna spurninga um nútíðina og hverju þurfi að breyta og bylta til að framtíðin verði betri. Og ekki síst, að spyrja okkur sjálf grundvallarspurninga um öll þau lykilviðmið og gildi sem við höfum vanist og vera tilbúin til að kollvarpa þeim, brjóta og bramla og endurbyggja á grunni nýs og sannari skilnings á hlutverki okkar á jörðinni og tengslum okkar við hvert annað.
Gleðilegt ár!
