Rasismi birtist ekki alltaf í hatursfullum orðum eða ögrandi gjörðum. Hann er ekki aðeins bundinn við þá sem opinberlega segjast vera „á móti útlendingum“. Oft er hann hljóður. Kurteis. Hulinn. Hann kraumar undir yfirborðinu í hversdagslegum aðstæðum og viðteknum viðhorfum – oft án þess að við tökum eftir því sjálf.
Hann birtist í undruninni þegar útlendingur talar íslensku vel.
Í stað þess að gleðjast yfir því að einstaklingur hafi tileinkað sér tungumálið, bregst fólk stundum við með forundran – eins og það sé óvenjulegt eða jafnvel óeðlilegt að aðkomumaður tali íslensku reiprennandi. Sú viðbragðsflétta, þótt sakleysisleg virðist, afhjúpar undirliggjandi væntingar: að einhver sem „kemur að“ sé að einhverju leyti minna fær.
Rasismi felst líka í alhæfingum: „Allir þeir sem koma þaðan eru svona.“
Þegar einstaklingar eru dæmdir út frá uppruna sínum, þjóðerni, húðlit eða menningarlegum bakgrunni – en ekki sem einstaklingar – þá erum við að viðhalda kerfum sem útiloka og mismuna. Stundum er þetta falið á bak við setningar sem byrja á: „Ég er ekki fordómafull/ur, en…“ Eins og það að afsaka sig geri fordóma ásættanlega.
Hann kemur fram í ferilskrám sem lenda neðst í bunka – ekki vegna hæfni, heldur vegna „skrítins“ nafns. Í saklausum bröndurum sem byggja á staðalímyndum. Í því að ákveða að skilja einhvern útundan, vegna þess að „hann skilur þetta hvort sem er ekki“.
Að spegla sjálfan sig – og horfa lengra
Að vera gegn rasisma þýðir ekki aðeins að segja „ég er ekki rasisti“. Það þýðir að horfast í augu við eigin hugsanir og venjur. Að viðurkenna að við búum öll í samfélagi sem hefur lengi hlotið áhrif frá sögulegu misrétti og aðskilnaði. Rasismi er ekki aðeins persónulegt viðhorf – hann er líka kerfislægur. Hann endurspeglast í þeim aðstæðum sem sumir þurfa að berjast gegn, á meðan aðrir ganga hiklaust í gegnum.
Það þýðir að við þurfum að vera meðvituð um eigin gleraugu – þau gleraugu sem geta litað sýn okkar á aðra án þess að við áttum okkur á því. Að vera meðvituð um forréttindi, og að við þurfum ekki að vera „slæm manneskja“ til að endurskapa fordóma. Við þurfum bara að vera ómeðvituð.
Þeir sem aðlagast – og er samt hafnað
Eitt það kaldhæðnislegasta sem útlendingar upplifa er að vera gagnrýndir fyrir að aðlagast ekki – og um leið upplifa aukna útilokun þegar þeir reyna að aðlagast. Þeir sem taka þátt, læra málið, afla sér menntunar, sýna áhuga – mæta gjarnan tortryggni eða að það sé „of mikið“. Eins og tilvist þeirra í samfélaginu – ef hún breytir einhverju – sé óþægileg.
Sumir vilja helst að hlutirnir haldist eins og þeir voru. Að samfélagið haldi sínu „hreina“ formi. En samfélag er ekki fast form. Það er lifandi. Breytilegt. Og engin manneskja eyðileggur samfélag með því að vera hluti af því – en það gera fordómarnir.
Orð að lokum
Ég hef eitt einfalt mottó sem hefur fylgt mér lengi:
Dæmið ekki – og þið hafið aldrei rangt fyrir ykkur.
Þegar við leyfum okkur að hitta aðra manneskju – í stað þess að dæma hana – opnast möguleikinn á raunverulegri tengingu. Þá losnum við við forsendur, og við byrjum að sjá. Sjá manneskju – ekki hugmyndina um hana.
Það er ekki nóg að standa hljóðlega gegn rasisma.
Við verðum að tala um hann. Kalla hann fram í dagsljósið.
Og við verðum að hlusta – ekki aðeins með eyrunum, heldur með hjartanu.
Valerio Gargiulo er rithöfundur og kennari sem hefur búið á Íslandi í rúm tuttugu ár. Hann er fæddur í Napolí á Ítalíu og hefur gefið út fjölda bóka, bæði á íslensku og ítölsku, þar á meðal sögur sem fjalla um menningarlegar brúarbyggingar og mannréttindi. Valerio starfar einnig að samfélagsverkefnum sem miða að því að efla fjölmenningu og samstöðu.
Pingback: Eru útlendingar í nánast ómögulegri stöðu á Íslandi? - „Rasismi birtist ekki alltaf í hatursfullum orðum eða ögrandi gjörðum“ - DV
“Ég er ekki fordómafullur en ég er fullur af fordómum” Hvað þýðir þessi mótsögn!
Við sem erum eldri en tvívetra ólumst upp í samfélagi sem var frekar fordómafullt. Það verður bara að segjast. Hér á Íslandi var okkur kennt að óttast litað fólk sem við höfðum kannski aldrei séð með berum augum (svertingja, halan..a, blám…, hottint… og mörg önnur orð sem ég skammast mín fyrir að rita en ég samdi þau ekki. Þetta stóð í kennslubókum og sögubókum. Jú, án þess að vera gerendur þá er möguleiki á að við höfum tileinkað okkur fordóma í gegnum innrætingu sem var plantað inn á okkur í æsku og uppeldi.
Nýlendustefna heimsvelda og minni ríkja eins og Danmörku miðaðist við yfirburði hvíta mannsins. Í hundruð ára var þetta lagt fram sem söguleg staðreynd. Það er auðvelt að tala um stóru löndin og aðgerðir þeirra í sínum nýlendum en kannski meira sláandi saga Dana. Þeir líta niður á Íslendinga og kalla okkur “eskimóa” í niðrandi merkingu. Það er ekki víst að yngri kynslóð íslendinga yrði sátt við að heyra suður-Jótlendinga tala um okkur. Sonur okkar bjó þar og það var ekki allt fallegt sem Danir sögðu um aðrar þjóðir sem eru beinlínis afkomendur þeirra sjálfra – Skandinavar. Arískari þjóðflokkur fyrirfinnst ekki samkvæmt hugmyndafræði nasista þýskalands. Ekki eru ítalir saklausir en fasistastjórn Mussolínis stefni að “nýju rómarveldi”. Í raun var nýlendustefna Italíu módelið sem hugmyndafræði nasista var byggð á!
Við lærðum að tala niður til samkynhneigðra, fatlaðra, og stunduðum þau sem minna máttu sín. Einelti var stundað grimmt vegna bjánaskapar foreldra og forfeðra um aldir alda. Ekki var nú kirkjan saklaus í þessu öllu saman. Ekki skólinn heldur.
Ég finn stundum krauma á þessum fordómum sem voru innbrennt í huga minn í æsku. Ekki er það mínum foreldrum að kenna. Þau voru menntuð og sigld. Höfðu víðsýni sem aðrir í sveitinni höfðu ekki. Allt samfélagið var gegnumsýrt af fordómum og forheimsku. Ef eitthvað slæmt skýst upp í huga minn þá dreg ég andann og endurhugsa þessa tilfinningu með þeirri vitneskju sem við höfum lært sem samfélag á síðastliðinni hálfri öld. Öll erum við sérstök og hvert okkar hefur sína kosti og sérgáfur. Við erum allskonar. Jafnvel fólk sem yrði stimplað sem “normal” er hvert með sína sérvisku og furður – við erum bara misgóð í að leyna þeim.
Ég rakst á þessa setningu sem Valerio Gargiulo byrjar á því að seinni parturinn er afsökunin mín. “Ég er ekki fordómafullur en – ég er fullur af fordómum”. Það þýðir að ég heyri þessar hugsanir en er búin að átta mig á að þær eru ekki mínar hugsanir. Ég erfði þær. Ég er að reyna að hrista innrætingu og fordóma sögunnar af mér en það tekur tíma, jafnvel mannsaldra. Vonandi alast barna-barnabörnin mín upp í heimi þar sem engir fordómar ríkja. Þangað til þurfum við að sýna hvort öðru nærgætni, tillitsemi og þolinmæði. Draga andann og endur-orða vafasamar hugmyndir sem eiga það til að skjóta upp kollinum á óheppilegum tíma.
Við eigum að vera þakklát þegar “útlendingar” kunna svo vel að meta okkur, molbúana, að þau leggjast við að læra tungu okkar og setjast hér að til langs tíma. “Bravo, grazie mille.”
Lifið heil.
Rúmlega miðaldra karlmaður, fullur af innrættum fordómum, í bataferli…