Það var fyrir tæpum þremur árum, í júlí 2022, að ég tók að mér að skrifa ritdóm fyrir Brownstone Institute um nýútkomna bók Naomi Wolf, “The Bodies of Others”. Þessi ritdómur varð á endanum að stuttri ritgerð um persónulegt frelsi og kjarna þess. Í ljósi þess að Wolf er væntanleg til Íslands á næstu dögum til að halda hér fyrirlestur um efni nýjustu bókar sinnar fannst mér vel við hæfi að þýða nú þessa grein og birtist hún hér á eftir.
Hvað breyttist í mars 2020? Hvernig hafa mál þróast síðan þá? Hverjar eru orsakirnar? Hverju getum við átt von á þegar við horfum fram á veginn?
Þetta eru lykilspurningarnar sem Dr. Naomi Wolf tekur á í bók sinni, The Bodies of Others – The New Authoritarians, COVID-19 and The War Against the Human (All Seasons Press, Fort Lauderdale, maí 2022).
Árás á grundvöll samfélagsins
Naomi Wolf er líklega þekktust sem helsti talsmaður þriðju bylgju femínisma, metsöluhöfundur og ráðgjafi fyrir kosningaherferðir Bills Clinton og Als Gore. Í nýju bók sinni fjallar Wolf ekki mikið um SARS-CoV-2 veiruna sjálfa heldur um viðbrögð heimsins við útbreiðslu hennar og afleiðingar þeirra viðbragða. Viðbrögð sem voru fordæmalaus í hörku sinni; aldrei fyrr hafa heilar þjóðir verið læstar inni á heimilum sínum í vikur, jafnvel mánuði í senn, til að berjast við öndunarfæravírus.
Bók Wolf er ferðalag í tíma, sem hefst í mars 2020 og endar vorið 2022. Hún flakkar á milli umræðu og greiningar á ástandinu á hverju stigi og ólíkum hliðum þess, og eins konar persónulegrar dagbókar um áhrifin á hana sjálfa og fólkið í kringum hana.
Bókin hefst á lýsingu á eðlilegu lífi fyrir heimsfaraldurinn. Höfundurinn er á ráðstefnu í London umkringd vinum þegar hún heyrir fyrst um útgöngubannið á Ítalíu. Þetta er 8. mars 2020. Þegar Wolf lítur til baka sér hún fréttirnar af þessu fyrsta útgöngubanni í Evrópu sem vísbendingu um árás á grundvöll frjáls vestræns samfélags: „Blóm Evrópu hefur verið troðið niður.”
Hún heldur áfram og varpar upp lifandi mynd af eðlilegu lífi í hverfinu sínu, Bronx í New York, iðandi lífi í allri sinni fjölbreytni, sem var skyndilega drepið í dróma með útgöngubanninu. Hún og eiginmaður hennar yfirgefa borgina: „Við höfðum bæði verið á átakasvæðum og við höfðum bæði búið í lokuðum samfélögum – við vissum hvernig þau virka. Við vissum bæði að eitthvað mjög slæmt var á leiðinni; hvort sem það var náttúrulegt eða pólitískt, eða hvort tveggja, það gátum við ekki enn sagt til um.”
Mótsagnir og hagsmunir
Fyrir Wolf er útgöngubann meira en bara leið til að hægja á útbreiðslu veirunnar; það er fráhvarf frá frjálsu samfélagi; það táknar nýja tegund samfélags; alræðisstjórn hinna fáu, og sú staðreynd að við leyfðum þessu að gerast þýðir að við höfum glatað frelsi okkar um ófyrirsjáanlega framtíð.
Wolf var ekki efasemdamaður frá upphafi. Fyrst trúði hún opinberu frásögninni, óttaðist um sjálfa sig og ástvini sína, en smám saman fór hún að uppgötva hina undarlegu mótsögn milli frásagnarinnar og staðreyndanna. Hún fór að efast um gögnin sem kynnt voru, gagnsemi gagnráðstafananna, hugsa um sálrænan skaða af notkun gríma, sérstaklega fyrir börn, og hún lýsir því hversu hissa hún var að verða vitni að algjörum skorti á gagnrýninni hugsun af hálfu fjölmiðla. Hún uppgötvar hvernig ótti við veiruna hafði breyst í helgisið, þar sem veiran tekur á sig mynd „Satans í lýsingu Miltons.”
Wolf ræðir um hagsmunina sem eru í húfi og útskýrir hvernig útgöngubönn hafa komið ákveðnum hlutum viðskiptalífsins til góða, sérstaklega stórum tæknifyrirtækjum og stórfyrirtækjum á kostnað smærri fyrirtækja. Hún gefur í skyn að höftin hafi mögulega verið knúin áfram af elítunni, með það að markmiði að svipta almenning valdi og hrifsa til sín eignir. Sú staðreynd að einhver hagnast á ástandi er auðvitað ekki sönnun þess að viðkomandi hafi valdið því. En fjárhagslegir hagsmunir eru vissulega til staðar og það er lítill vafi á því að þegar útgöngubönnin og takmarkanirnar voru komnar á, hafa margir þeirra sem hagnast mest á þeim vissulega gert mikið til að styðja frásögnina.
Fyrir Wolf snýst þetta raunar ekki um samsæri, heldur um hugarfar hroka og fyrirlitningar innan efstu laga samfélagsins: „En staðreyndin var sú að þessir einstaklingar þurftu ekki að safnast saman í skuggasundum eða mynda með sér leynifélög. Hvers vegna þyrfti þessi hópur leynileg merki eða leynilega fundi? Þau áttu einfaldlega það alþjóðlega lag samfélagsins sem þau störfuðu í, og þau voru aðeins ábyrg hvert gagnvart öðru.”
Agamben og Homo Sacer
Í upphafi Covid-19 heimsfaraldursins greindi ítalski heimspekingurinn Giorgio Agamben ástandið út frá þremur lykilhugtökum í heimspeki sinni, homo sacer, undantekningarástandinu og hinu nakta lífi. Homo sacer er einstaklingur sem er í senn heilagur og útilokaður frá samfélaginu. Homo sacer hefur á einhvern hátt brotið tabú samfélagsins og er því þegar helgaður guðunum, hann má drepa refsilaust, en ekki má fórna honum; hann er háður valdi yfirvalda, en ekki verndaður af lögum.
Homo sacer er dæmdur til nakins lífs, zoe í upprunalegu grísku merkingunni; að lifa, ekki sem borgari, heldur sem manneskja svipt öllum réttindum til að taka virkan þátt í samfélaginu. Undantekningarástandið verður til þegar lög og stjórnarskrá eru látin lönd og leið og framkvæmdavald ríkisins tekur stjórnina, venjulega byggt á yfirlýsingu um neyðarástand.
Eins og Agamben útskýrir í grundvallarverki sínu, State of Exception, byggðist Þriðja ríkið á neyðarástandi meðan það varði, þar sem Weimar stjórnarskráin var í raun „aftengd” strax í upphafi, þótt hún væri formlega óbreytt allan tímann.
Hverjir eru homines sacri? Á biblíutímum holdsveikir, í nútímanum fangarnir í Auschwitz, flóttamenn; heimilislausir, ríkisfangslausir, fólk sem er upp á náð erlendra yfirvalda komið.
Tilgáta Agambens, í fyrstu bloggfærslum hans um kórónuveiruna árið 2020, er sú að með útgöngubönnum og öðrum takmörkunum höfum við öll orðið homines sacri; utan borgaralegs samfélags, en samt háð valdi stjórnvalda, sem orðið er ótakmarkað, byggt á yfirlýsingum um neyðarástand.
Við erum öll homines sacri núna, segir Agamben; þróun sem átt hefur sér stað í langan tíma hefur náð hámarki í lífpólitísku alræði. En eins og Wolf sýnir okkur, gætum við þurft aðeins dýpri greiningu: Hún lýsir gleðinni við að hitta heilsufrelsishópinn sinn í skóginum síðla árs 2021, fjarri hnýsnu augnaráði lögreglunnar og örvæntingarfulls meirihlutans, fulls af sjálfsréttlætingu og bólusetningahvatningum.
Og þetta fólk, heilsufrelsishópurinn í skóginum, þau gætu verið homines sacri okkar tíma, þau eru utan samfélagsins, þau hafa brotið tabúin, þau eru ógn við hlýðinn fjöldann, við vinina sem neita að hitta óbólusett fólk.
En samt – þetta fólk, sem felur sig í skóginum, talar saman, faðmast, óhrætt – þetta fólk er frjálst. Þau eru frjáls í þeim skilningi að þau geta lifað og haft samskipti sem eðlilegar manneskjur. Það er hér sem vonin skín í gegn að mati Wolf; innan lífpólitíska kerfisins er það útlaginn, homo sacer, sem nýtur enn einhvers konar frelsis.
Lítum þá á íbúa Wuhan í byrjun árs 2020 eða í Shanghai 2022. Auðvitað sviptir borgararéttindum sínum, en mikilvægara en það, einnig sviptir jafnvel lífi sem útskúfaðir, sem homines sacri. Einangrun, svipting mannlegra tengsla; þetta er kjarni útgöngubannsins; það táknar afnám, ekki aðeins réttinda og frelsis, heldur sjálfrar tilvistar okkar sem mannverur.
Og hvað með þau sem eru enn í greipum hinnar fjarstæðukenndu frásagnar, þau sem hlýða skilyrðislaust, sem útiloka nágranna sína fyrir að bera ekki grímu, fyrir að hafna bóluefninu? Þau eru vissulega enn hluti af samfélaginu, en eru þau frjáls? „Feitur þjónn er ekki mikill maður. Barinn þræll er mikill maður, því í hans hjarta á frelsið heima,” svo vitnað sé í Íslandsklukku Halldórs Laxness.
Þrjú lög frelsisins
Almennt séð getum við greint á milli þriggja laga frelsis. Ysta lagið er frelsið til að vinna fyrir sér, til að afla fjár og halda eignum sínum. Þetta er það sem pólitísk umræða snýst oftast um í frjálsu lýðræðislegu samfélagi; hversu háir ættu skattar að vera, að hvaða marki ætti að setja reglur um viðskipti og svo framvegis.
Næsta lag er tjáningarfrelsið og frelsi til að hafa áhrif á samfélagið með pólitískri þátttöku. Um þetta lag frelsis hefur til skamms tíma almennt ekki verið rætt í frjálsum lýðræðisríkjum, svo sjálfsagt er það.
En innan þessa lags er enn annað lag; frelsið til að lifa sem manneskja. Frelsið til að fara á veitingastað eða versla, til að fara í göngutúr, frelsið til að hitta vini sína í almenningsgarði, frelsið til að þekkja svipbrigði fólks, frelsið til að brosa og sjá bros annarra. Og auðvitað frelsið til að ákveða sjálfur hvaða lyf þú tekur. Það er þetta lag frelsis sem var ráðist á meðan á kórónaveiruóttanum stóð, af yfirvöldum, af fjölmiðlum, og fyrst og fremst af dáleiddum fjölda sem hafði misst vitið af ótta við öndunarfærasýkingu.
Þetta lag frelsisins er slíkt grundvallaratriði að það er ekki einu sinni hluti af skilgreiningu frelsisins. Það er sambærilegt við frelsi hestsins til að hlaupa, frelsi hundsins til að gelta. Það er frelsi okkar til að lifa samkvæmt eðli okkar sem manneskjur.
Illska handan mannlegs ímyndunarafls
The Bodies of Others er mikilvæg frásögn af óvenjulegu ástandi. Wolf málar upp lifandi mynd af andstæðunni milli eðlilegs mannlegs lífs og lífs undir Covid-takmörkunum. Hún lýsir örvæntingu barnanna sem svipt voru félagsskap jafnaldra sinna, tómleikanum í augum aldraðra og sjúkra sem haldið var frá ástvinum sínum með valdi og visnuðu í einangruninni, samfélaginu sem var brotið niður.
Hún lýsir því hvernig siðferðilegar grundvallarreglur, samkennd og virðing fyrir einkalífi annarra hverfa þegar ríkið tekur að sér „miðlægt hlutverk og ótakmarkað vald til að stjórna okkar eigin líkömum og líkömum annarra.”
Wolf veltir fyrir sér mögulegum orsökum. Ólíkt mörgum höfundum býður hún ekki upp á eina einfalda skýringu, engan einn sökudólg; ekkert samsæri í gangi. „Hvernig geta einstaklingar sem að upplagi eru góðir unnið slík illvirki?” spyr hún. „Hvernig gátu þau samþykkt að hefta eðlilega öndun ungra barna eða dæmt vini og samstarfsfólk til að borða á götunni eins og utangarðsmenn? Hvernig gat það gerst í „upplýstu” New York að lögregla væri send til að handtaka konu með dauðhrætt níu ára barn fyrir að reyna að heimsækja Náttúrugripasafnið án „pappíra”?” Fyrir Wolf gefur þetta til kynna „illsku handan mannlegs ímyndunarafls,” „trúarlega vídd illskunnar.”
Sjálfri sér furðu, og ekki laust við að henni þyki það vandræðalegt sem upplýstur nútíma menntamaður, snýr Wolf sér til gyðinglegu trúarhefðarinnar sem hún ólst upp við „þar sem Hel (eða Gehenom) er ekki helvíti Miltons, eins og því er lýst síðari tíma vestrænni hefð, heldur hljóðlátari andlegur áningarstaður.”
Og það er hér sem bardaginn á sér stað, „milli Guðs og neikvæðra afla sem niðurlægja, vanhelga, sem leitast við að fanga sálir okkar. Við höfum séð þessi átök áður, og það er ekki svo langt síðan.”
The Bodies of Others er persónuleg frásögn, drifin áfram af djúpri samkennd, frábærlega skrifaður óður til innsta lags frelsisins, sjálfs kjarnans sem skilgreinir okkur sem mannverur. Eða með orðum Naomi Wolf sjálfrar: „Um hvað er tekist á í þessum andlega bardaga? Það lítur út fyrir að það sé ekkert minna en sjálfar sálir okkar mannanna.”
Greinin birtist fyrst í júlí 2022 á vef Brownstone Institute.
